Türkler’in menşeine ve anayurduna ait tahminler çeşitlidir. Bundan dört bin yıl kadar önce —ki M.Ö. 2000 yıllarına rastlar— Orta Asya’da Türkler’ in atalarının yaşadığı sanılmaktadır. Bu ırka Proto-Türkler denmektedir. Rus arkeologlarının son kazılarına göre Proto-Türkler, beyaz ve brakisefal yani geniş kafalı bir ırktır.

Proto-Türkler’in çevresinde yaşayan kavimlerin ise dolikosefal yani uzun kafalı oldukları kazılarda bulunan iskeletlerden anlaşılmıştır. Proto-Türkler (İlk Türkler), avcı ve savaşçı bir kavimdi. Maden çağına erişmişlerdi. Bakırdan bıçak gibi âletler yapabiliyorlardı, önce sığın, deveyi, Ren geyiğini ve yak öküzünü,-birkaç asır sonra da koyunu evcilleştirmişler, bu hayvanlardan faydalanmayı öğrenmişlerdi.

Kartalı kutsal sayıyorlardı. Mezarlarında kartal pençeleri bulunmuştur. İlk Türkler, bugünkü Çungarya‘da yani Doğu Türkistan’ın kuzeyinde yaşıyorlardı. Tanrı ve Altay Dağlan arasındaki havzada göçebe bir hayat süren bu kavim, çoğalıyor, Savaşçı bir karakter alıyor, dört tarafa doğru yayılmak çabasında bulunuyordu.

Bir diğer Proto-Türk kültürünü temsil ettiği tahmin olunan Anav‘da (Türkmenistan’da Aşkabad yakınları) ilk kültür tabakasına en az 6.000 yıllık bir tarih biçilmiştir. M.Ö. II. Bin’de —yani M.Ö. 2000-1000 yılları arasında— Altaylar’daki medenî tezahürler, canlılaşmakta, şekillenmekte, çeşitlenmektedir. Arkeoloji buluntuları artar.

Bakırın yanında tunç ve altından eşya bulunmakta, bıçağın yanında yüzük ve bilezik gibi lükse delâlet eden süs eşyası da dikkati çekmektedir. Zaten M.Ö. II. Bin’de dünya altın endüstrisinin merkezi, Altaylar’ dır. Bu çağda Proto-Türkler, Altaylar’ ın dışına, Sibirya Ovası’nın güneyine taşarlar. Göçebedirler ve nadiren yerleşik hayata geçmektedirler.

Bu çağ Proto-Türk san’atında esas unsur, hayvan motifleri idi. Bu motifler, ince bir san’atkârlıkla işleniyor ve her türlü eşyada kullanılıyordu. Hayvan üslûbu denen san’at, çok batıya, Karadeniz kuzeyine kadar yayılmıştı.

Bazı bölgelerde Türkler, Moğollarla karışmışlardır. Türk kültürü daha üstün olduğu için, bir kısım Moğollar’ın Türkçe konuşmaya başlayıp Türkleştikleri sanılmaktadır.