Kamu ekonomisi devlet maliyesi anlamına gelir. Osmanlı Devleti’nde mali işler defterdarlar tarafından yürütülmüştür. II. Mahmut dönemine gelindiğinde ise Maliye Bakanlığı kurulmuştur.

PARA POLİTİKASI: Osmanlı Devleti’nde ilk para Osman bey döneminde basılmış ve XIX. yüzyıla kadar altın ve gümüşten yapılan paralar kullanılmıştır. 1839’da, kaime-i nakdiyye-i mutebere adı verilen ilk kağıt para basılmıştır. Ancak bu paranın sahteleri yapılınca 1863’te tedavülden kaldırılmıştır. Madeni para basmak için Avrupa’dan makineler getirilmiştir. Abdülmecid döneminde yüz kuruş bir Osmanlı lirası olarak belirlenmiş, böylece kuruş ve mecidiye (yirmi kuruş değerinde) Osmanlı para birimleri olmuştur. Bütün bu gelişmelere rağmen paranın istikrarı sağlanamamıştır. Bu durumun oluşmasında,

– Osmanlı Devleti’nin kapitülasyonların etkisi altında bulunması
– Yerli sanayi gelişmediği için mamül eşyaların dışarıdan alınmak zorunda kalınması
– İhracatla azalmasına karşılık ithalatın artması
– Askeri ve ekonomik sıkıntıların artması

gibi nedenler etkili olmuştur.

VERGİ SİSTEMİ: Osmanlı Devleti’nde Tanzimat’a kadar vergiler şer’i ve örfi olarak ikiye ayrılmıştır.

a) Şer’i Vergiler: Dini nitelikli vergilerdir. İslam hukukuna göre alınırdı. Bunlar,

– Öşür: Müslüman çiftçilerden ürün üzerinden onda bir oranında alınan vergidir.
– Haraç: Gayrimüslüm çiftçilerden alınan ürün vergisidir.
– Cizye: Gayrimüslim erkeklerden askerlik hizmeti karşılığı alınan sosyal güvenlik ve himaye vergisidir. Çocuklar, kadınlar ve papazlar bu vergiden muaftır.

b) Örfi Vergiler: Devletin sürekli ve olağanüstü ihtiyaçların karşılamak için padişah emri ile alınan vergilerdir. Halkın statüsüne göre alınırdı. Bunlar,

– Resm-i Çift: Tarım üreticisinin elindeki toprağın büyüklüğünü, evli-bekar oluşuna göre alınan vergidir.
– Çift bozan: Toprağını mazeretsiz olarak terk eden ya da üç yıl üst üste boş bırakan köylüden alınan vergidir.
– Adet-i Ağnam: Hayvan vergisidir. Hayvan sayısına göre toplanırdı.
– Niyabet rüsümu: Devlet görevlilerinin yöneticilikleri sırasında halktan aldıkları vergiydi. Suçlulardan alınan cerimeler de bu tür vergilerdendi. Buna bad- ı hava vergisi de denirdi.
– Baclar ve gümrük resimleri: Yabancı devletlerden gelen mallardan alınan vergilerdir. Ayrıca pazar yerlerinden de bu vergi alınırdı. Bu olağan vergilerin dışında, savaş, sel ve yangın gibi olağanüstü hallerde alınan avarız gibi vergilerde mevcuttu.

XVI. yüzyıldan itibaren vergi sisteminde de usulsüzlükler görülmeye başladı. Gelirler düştü. Bunun yanında örfi vergiler usulsüzce arttırıldı. Bu da halkın tepkisine neden oldu. Vergilerin tümü hazineye aktarılması gereken gelirlerdir. Ancak tımar sistemi nedeniyle vergiler görevlilere havale edilmiştir. Böylece devlet hazineden para aktarmadan hizmet götürmüştür.

Vergilerin toplanmasında iltizam usulüne geçilmesi, halkın ezilmesine neden oldu. Tanzimat fermanıyla gelire göre vergi alınması ilkesi kabul edildi.

BÜTÇE: Osmanlı Devleti’nde gelir – giderleri belirlemek için bütçeler hazırlanmıştır. Bu bütçeler tahmini olmayıp önceki yılların değerlerine göre tespit edilmiştir. XVI. yüzyıla kadar bütçe için gelirler giderlerden fazla iken bu yüzyıldan sonra askeri harcamaların artması, israflar, saray masrafları ve personel giderlerindeki artış, vergilerin toplanamaması gibi nedenler devlet bütçesinde açıklara neden olmuştur. Tarhuncu Ahmet Paşa ve Köprülüler gereksiz harcamaları kısarak denk bütçe hazırlamaya çalışmışlarsa da yeterince başarılı olamamışlardır.

XIX. yüzyılın ortalarında itibaren dış borçlanmaya gidilmiş ancak bu borçlar ödenemeyince Duyun-u Umumiye İdaresi kurulmuş ve Osmanlı’nın ekonomik kaynaklarına el konulmuştur.

BANKACILIK: Osmanlı ülkesinde bankacılık faaliyetleri Tanzimat döneminde başlamıştır. 1847’de Osmanlı parasının değerini korumak için Bank-ı Dersaadet adıyla ilk Osmanlı Bankası kuruldu. 1856’da merkezi Londra’da olan Bank-ı Osmani açılmıştır. Bu bankaya para basma yetkisi de verildikten sonra hem devlet bankası hem de ticari bankacılık çalışmalarını sürdürmüştür.

Tanzimat döneminde çiftçiye kredi vermek için önce Memleket Sandıkları sonra Ziraat Bankası kuruldu. 1883’te ülkede tütünün alınıp satılması Reji adıyla tanınan bir Alman-Fransız şirketine verildi. 1906’da ticareti desteklemek ve milli şirketler kurmak için Osmanlı İtibar-ı Milli Bankası açıldı.