AVARLAR: Asya Hun Devletidir, yıkılmasından sonra ortaya çıkan Avarlar, IV. yüzyılın sonlarında bugünkü Mogalistan’da bir devlet kurdular. Bu devtete Kök Türkler son verince, batıya goç ederek Karadeniz’in kuzeyine geldiler. Daha sonra bugünkü Macaristan’da 562 senesinde bir devlet daha kurdular. Böylece Avarlar hem Asya’da hemde Avrupa’da devlet kuran Türk topluluğu olmuştur.

Balkanlar üzerinde Bizans İmparatorluğu ile mücadele ettiler. Bizans’ı yıllık vergiye bağlamışlardır. En ünlü hükümdarları Bayan Kağan‘dır. Avarlar İstanbul’u kuşatan İlk Türk devleti’ olmuştur. Balkanlarda ve Avrupada iki asırdan fazla devam eden Avar hakimiyetine 805 yılında Franklar son vermiştir.

Avrupa roplulukları üzerinde kültürel ialer bırakmışlardır. Slavları ve Rusları ordu düzenlemesi ve devlet teşkilatı alanların etkilemişlerdir. Hristiyanlığı kabul eden Avarlar, bir süre sonra benliklerini kaybederek Slavlaştılar.

BULGARLAR: Hunlar ile Karadeniz’in kuzeyinde yaşayan Oğuzların kaynaşmalarından oluşmuşlardır. I. Kök Türk Devfeti’nin yıkılmasından sonra Kubrat Han, Bizans’ın da rızasıyla ilk Büyük Bulgar Devleti’ni kurmuştur. Ancak bu devlet Hazarlar tarafından yıkılmıştır. Dağılan Bulgar devletine bağlı kavimler Tuna Bulgarları ve Volga (İtil) Bulgarları devletlerini kurmuşlardır.

Tuna Bulgarları: Bugünkü Bulgaristan topraklarında hüküm sürmüş İstanbul’u kuşatan 2. Türk kavmi olmuş ve din olarak Hristiyanlığı kabul etmişlerdir. Zamanla kalabalık Slav halkı içerisinde benliklerini koruyamamalardır. Bugün Bulgaristan’da yaşayan Türk azınlığı bu Bulgarlardan gelen halk değildir. Bugünkü Bulgaristan Türkleri Osmanlılar zamanında Balkanlara yerleştirilen Türklerdir. Volga (İtil) Bulgarları ise; hükümdarları Almış Han zamanında müslüman olmuşlardır. Bugünkü Kazan Türkleri’nin atalarıdırlar.

HAZARLAR: Köktürk Devteti’nin yıkılmasından sonra Hazar Denizi’nin kuzeyinde bağımsız olarak devletlerini kurdular. Yöneticileri Türk olmakla beraber halk değişik etnik unsurlardan oluşmaktadır. Hazarlar, Hz. Osman döneminde Kafkasya’ya giren İslam orduları ile mücadele ettiler. Müslüman Hazar çatışması Emeviler yıkılana kadar devam etmiştir.

Hazarlar VIII. ve IX. yüzyıllarda bulundukları coğrafyada istikrarı sağlamışlardır. Hazar egemenliğinde yaşayan milletler barış ve huzura kavuşmuştur. Bu döneme “Hazar Barış Cağı” denilmiştir. Hazarların en önemli özelliği 74O’lı yıllarda Museviliği benimsemesidir. Museviliği benimseyen ilk Türk topluluğu olmuşlardır. Hazarlarda Museviliğin yanında,

Hristiyanlık Müslümanlık gibi farklı din ve inançlar da yayılmıştır. Bu durum Hazar ülkesinde dini toleransın (hoşgörünün) yaygın olduğunu göstermektedir.

Hazarlar İslam devleti ve Sasanilerle savaşmışlardır. Hazar Denizi’ne ismini veren Hazarlar Peçeneklerin saldırı ile zayıflamış ve Rus Knezlikleri tarafından yıkılmıştır.

MACARLAR: Ogur, Ugor ve Hunların kaynaşması sonucu Macarlar oluşmuştur. Peçeneklerin baskısıyla bugünkü Macaristan’a göç ettiler, Jermenlerin ve Slavların yayılmasını önleyerek Avrupa tarihinde önemli rol oynadılar. Hristiyanlığı kabul ederek Türklük özelliklerini kaybettiler.

KIPÇAKLAR (KUMANLAR): Galkaş Gölü ve İrtiş i Irmağı arasındaki bölgede yaşarken Moğol kabilelerinin baskısıyla batıya göç ettiler. Peçeneklerle birlikte hareket ederek Rusların Karadeniz’e inmesini engellemişlerdir. Daka sonra Bizans’ın etkisiyle Peçeneklere karşı mücadele ederek yıkılmalarına nedeni oldular Kıpçaklar Karadeniz bölgesinin Türkleşmesinde önemli rol oynamışlardır.

Kıpçaklar, XIII. yüzyılda dağılmaya başlamışlarır. Bir kısmı Macaristan’a göç ederek, Hristiyanlık dinini kabul etmiş ve Türklüklerini kaybetmiştir. Diğer bir kısmı ise Altın Orda Devletinin hizmetine girerek bu devletin Türkleşmesinde önemli rol oynamışlardır. Bu dönemde Müslüman olmuşlardır. Altın Orda Devleti yıkıldıktan sonra çok sayıda hanlık kurmuşlardir.Bunlarin en önemlisi Kırım Hanlığı’dır. Uzun böylu, mavi gözlü, sarışın olmalarıyla Türk soyunun en güzel görünümlü boyudur.

PEÇENEKLER: Seyhan Nehri ile Aral Gölü kıyılarında yaşarken Oğuzların i baskısı sonucu Karadeniz’in. kuzeyine geldiler.Kıpçaklarla bitikte Ruslara karşı mücadele ettiler. Tarihte rol aldıktarı önemli olayların başında Büyük Selçuklu Devleti ile Bizans arasında yapılan Malazgirt Savaşı’nda saf değiştirerek Bizans tarafından Büyük Selçuklu tarafına geçmeleri ve savaşı Selçukluların kazanmasına etki etmeleridir. Bu olay Peçeneklerin ; milli’ Şuura Sahip olduklarını göstermektedir.

Bizans’a karşı kurdukları bir diğer ittifak da ilk Türk denizcisi Çaka Bey ile İstanbul’un kuşatılması için olmuştur. Ancak Bizans Peçeneklere karşı bir diğer Türk boyu olan kıpçakları kışkırtarak Peçenekleri zor durumda bırakmıştır. Bizans ve Kıpçak saldırıları sonucu dağılmıştır. Diğer toplumlar içerisinde erimişlerdir.

BAŞKIRTLAR (BAŞKURTLAR): Ural dağları çevresinde yaşayan Başkurtlar, IV. yüzyıldan , X. yüzyıla kadar değişik Türk boylarının egemenliğinde yaşamışlardır. Daka sonraki zamanlarda Moğol ve Altın Orda Devlet i’ne bağlandılar. Altın Orda Devleti zamanında Müslümanlığı kabul ettiler: Bugün Rusya’ya bağlı özerk bir cumhuriyet olarak yaşamaktadırlar.

TÜRGEŞLER (TÜRGİŞLER): Kök Türkler’in yıkılmasından sonraTürgişler, Kök Türkler’in mirası üzerine devlet i kurmuşlardır. Emevilerle mücadele etmişler.Kartuklar tarafından yıkılmışlardır. İlk Türk parasını Bağa Tarkan kendi adına bastırmıştır.

KIRGIZLAR:Asya Hunları, Kök Türk ve Uygurların egemenliklerinde yaşamlarını sürdürmüşlerdir. 840 yılında Uygurları yıkarak devletlerini kurmuşlardır. 1207 tarihinde Moğolların egemenliğine girmişlerdir. Kırgızlar Moğol egemenliğine giren ilk Türk kavimi olmuştur.

Bugün aynı isimle varlıklarını sürdürmektelerdir. 199 l’de Sovyet.; Rusya’nın yıkılması ile başkent Bişkek  olacak şekilde devletlerini kurdular. 400.000 beyittik Manas Destanı meşhurdur.

KARLUKLAR: Uzun süre II. Kök Türk devleti’ne bağlı yaşamışlardır. Basmilve Uygurlarla birleşerek bu devletin yıkılmasında rol oynadılar. Talas Savaşı’nda Çin’e karşı müslüman Araplara destek olarak Orta Asya’nın Çin egemenliğine girmesine engel olmuşlardır. İslamiyeti topluca kabul eden ilk Türk boyudur. İlk Türk – İslam devleti olan Karamanlıların kurulmasında etkili oldular.

KİMEKLER: İrtiş ırmağı civarında Kök Türkler’e bağlı olarak yaşamışlardır. 2. yüzyıl ortalarında bağımsız olmuşlardır. Kıpçak biriliği içerisinde zamanla varlıklarını kaybetmişlerdir.

AKHUNLAR (EFTALİTLER): VL. yüzyılda Afganistan coğrafyasında devlet kurmuşlardır. İpek Yolu ticaretinden dolayı Kök Türk Devleti ile mücadeleleri olmuştur. Kök Türk ve Sasani devletlerinin ittifakı sonucu yıkılmıştır.

OĞUZLAR: Orta Asya kökenli en kalabalık Türk boyu olan Oğuzlar, 24 boydan oluşmaktadır. VII. yüzyıl civarında könar-göçer bir yapıyla yer değiştirmeye başlamışlar ve coğrafya olarak Balkanlar, Türkiye, Azerbaycan,Türkmenistan, Irak, İran gibi alanlara yayılmışlardır. XI. yüzyılın başlarında İslamiyet’i kabul eden Oğuzlar Büyük Selçuklu, Anadolu Selçuklu ve Osmantı Devleti gibi büyük devletler kurmuşlardır. Bugün yaşayan Türklerin büyük çoğunluğu Oğuzların boyundan gelmektedir.