Etiket: gaz

Atmosferin Katmanları ve Özellikleri

Atmosferin Katmanları ve Görevleri Atmosfer çeşitli katmanlardan oluşmaktadır. Kimyasal bileşim bakımından atmosfer, homosfer ve heterosfer olmak üzere iki ana katmana ayrılmaktadır. Atmosferin alt kısmını oluşturan Homosfer kimyasal bileşim bakımından benzer özellik göstermektedir. Burada gazlar tabandan tavana doğru belirgin bir sıralanma özelliği göstermektedir. Üstteki Heterosferde ise gazların yoğunluğu ve dağılışı düzensiz ve karmaşık bir hal almaktadır. Sıcaklık bakımından atmosfer dört bölümde İncelenmektedir. Bunlar Troposfer, Stratosfer, Mezosfer ve Termosfer bölümleridir.

Fonksiyonları bakımından atmosfer Troposfer, Ozonosfer, İyonosfer ve Egzosfer bölümlerinden oluşmaktadır. Troposfer canlı yaşamı için gerekli gazların bulunduğu en önemli katmandır. Ozonosfer, Güneşten gelen zararlı ışınları süzen kritik öneme sahip bir katmandır, İyonosfer‘de uzaydan Dünyaya ulaşan göktaşları parçalanarak dağılır. Egzosferde ise gaz molekülleri dağınık ve parçalanmış halde bulunurlar.

A. Sıcaklığa Göre Atmosferin Katları

1. TROPOSFER: Troposfer atmosferin en altta yer alan ve bizler için en önemli katıdır. Kalınlığı Ekvatorda 16 km kutuplarda 8 km civarındadır. Bu durumun nedeni; Ekvatorda ısınan havanın yükselmesi, kutuplarda alçalması. Ekvatorda Dünyanın dönüşüne bağlı olarak savrulmanın fazla olması ve yerçekiminin kutuplarda fazla olmasıdır.

Başlıca özellikleri;

  • Atmosferde yer alan gazların % 75’i bu katta bulunur.
  • Atmosferdeki su buharının burada yer alır. Buna bağlı olarak iklim olayları troposferde yaşanır.
  • Isınma ve soğumaya bağlı dikey ve yatay hava hareketleri en çok bu katmanda görülür.
  • Troposferde sıcaklık değerleri her 200 metrelik yükselmede 1 °C azalır. Çünkü, atmosfer yerden yansıyan Güneş ışınları ile ısınmaktadır.
  • Troposferde yatay yönde de sıcaklık değişimi vardır. Kutuplara doğru gidildiğinde sıcaklık değerleri düşer.
  • Canlı yaşamı yalnızca bu tabakada görülür.

2.STRATOSFER: Atmosferin’ alttan ikinci katıdır. 16-30 km’ler arasında yer alır. İklim olayları ve dikey hava hareketleri yoktur. Yalnızca yatay hava hareketleri vardır. Sıcaklık değerleri oldukça düşüktür. Ozon tabakası bu bölümde başlayarak Mezosferin orta kesimlerine kadar devam eder. Ozon tabakası güneşten gelen zararlı ışınların bir bölümünün uzaya yansımasını sağlar.

3.MEZOSFER: 30 ile 80 km arasında yer alan katmandır. Yıldız kayması olarak bilinen meteor yanması olayı bu tabakada gerçekleşir (İyonosferde). Ozon tabakası stratosferden başlayıp mezosferin alt kısımlarında son bulur. Kimyasal değişimlerin yaşandığı, bu katmanda büyük sıcaklık değişimleri yaşanır.

4.TERMOSFER: Atmosferin dış kısımlarından biri olan bu tabaka seyrek gaz atomlarından oluşur. Gaz yoğunluğu çok düşük olduğundan iklim üzerinde herhangi bir etkisi yoktur. Bu katmanda sıcaklık oldukça yüksektir. Aurora ışıkları bu katmanda gerçekleşmektedir.

***

Açıklama: Aurora ışıkları kuzey ve güney kutbuna yakın alanlarda görülen bir gece ışımasıdır. Bulut, şerit ve çizgiler şeklinde görülürler. Genelde yanıp sönme şeklinde ortaya çıkarlar. Aurora ışımaları atmosferin 100 ile 1000 km arasındaki en üst kesiminde oluşmaktadırlar. Aurora ışıkları Güneşten gelen rüzgârlardaki parçacıkların (özellikle Güneş patlamaları ile uzaya savrulan parçacıkların) Dünya’nın manyetik alanına kapılarak çekilmesi ile oluşurlar.  Parçacıklar yüksek atmosferdeki gaz moleküllerine çarparak ortaya bir enerji çıkar. Bu enerji gökyüzünde parlak ışıkların yanıp sönmesine neden olur.

***

B. Fonksiyonlarına Göre Atmosferin Katları

1.OZONOSFER: Stratosfer ile Mezosfer arasında yer alan ozon (O3) moleküllerinin yoğun olduğu, güneşten gelen ultraviyole ışınlarının dünyaya ulaşmasını engelleyen bölümdür. Canlı yaşamının sürebilmesi için kritik öneme sahip olan bu bölümde 1930’lu yıllardan sonra bir takım bozulmalar başlamıştır, özellikle klor içerikli hafif gazlar (kloroflorokarbon), Güney ve Kuzey kutuplarında ozon tabakasının seyrelmesine yol açmıştır. Dünyada cilt kanseri vakalarındaki artmanın nedeninin ozon tabakasının seyrelmesi olduğu düşünülmektedir.

2.İYONOSFER: Gaz iyonları ve serbest elektronların bulunduğu atmosferin yüksek bölümüdür. 70 km’den başlayıp 500 km’ye kadar ulaşmaktadır, iyonosferin en belirgin özelliği radyo dalgalarını mükemmel yansıtmasıdır. Burada sıcaklık değerleri oldukça yüksektir. Göktaşı yanması bu tabakada gerçekleşmektedir (Mezosferi kapsar).

{ Add a Comment }

Atmosferin Bileşimi ve Yapısı

Doğal ortam başlıca dört küreye ayrılmaktadır. Bu kürelerden en dışta olanı hava küre yani atmosferdir. Atmosfer yeryüzünü  çepeçevre kuşatan gaz kütlesidir. Yerçekiminin etkisi ile dünyamızla birlikte döner. Yeryüzünden yaklaşık 10.000 km kadar yüksekte sona erer. Atmosfer canlı yaşamını sağlayan ve düzenleyen bir yapıdır.

I. Oranı Değişmeyen Gazlar

– Atmosferin bileşiminde en büyük paya Azot gazı sahiptir. Atmosferi oluşturan gazların % 78’ini azot meydana getirir. Azot bitkiler tarafından toprakta tutulur.

– İkinci sırada % 21 ile oksijen yer alır. Oksijen hayatın varlığı için vazgeçilemez bir gazdır. Solunum ve yanma olaylarını düzenler.

– Argon yaklaşık % 1 oranla en önemli üçüncü gaz türüdür. Atmosferde en fazla bulunan soy gazdır.

– Diğer gazlar ise yani neon, helyum, hidrojen ve ksenondur. Ancak bunların atmosfer bileşimi üzerinde büyük bir etkisi yoktur.

gazlar-1

II. Oranı Değişen Gazlar

Atmosferde sıcaklık, basınç ve kirlilik gibi koşullara bağlı olarak değişim gösteren bazı gazlar bulunmaktadır. Bunlardan en önemlisi su buharıdır. Su buharı, oranı az olmasına rağmen iklim olaylarının tümünün yaşanmasında önemli bir paya sahiptir. Bir diğer oranı değişken gaz ise Karbondioksittir. Atmosferde sürekli bulunan bir gaz olmasına rağmen son 200 yıldır artan fosil yakıt tüketimi sonucunda atmosferdeki oranı artmış, bu nedenle Dünya giderek ısınmaya başlamıştır.

gazlar-2

III. Atmosferde Her Zaman Bulunmayan Gazlar

Bazı gazlar atmosferde her zaman bulunmayabilir. Örneğin; ozon yüksek atmosferdeki kimyasal süreçlerle ortaya çıktığından her yerde bulunmaz.

{ Add a Comment }