Etiket: edebi metin

Olay Çevresinde Oluşan – Gelişen Edebi Metinler

Edebiyat, dille yapılan bir sanattır. Duygu ve düşüncelerin, olay ve durumların etkili bir dille anlatılması edebiyat olarak tanımlanmıştır. Edebiyat eseri özelliği taşıyan metinlere de edebi metin denir. Edebi metinler kurmacadır. Sanatçı, insanı ve tabiatı yeniden yorumlar ve bu yorumunu işlediği konuya uygun bir dille anlatır. Bu şekilde bir edebi metin oluşturur.

Edebiyat alanı içerisinde yer alan metinler kesin çizgilerle olmamakla beraber sanat eserleri ve düşünce eserleri olmak üzere ikiye ayrılır. Sanat eserleri, sanatçıların duygu, düşünceye hayal dünyasından beslenen, imge ve izlenimlerle zenginleşen eseflerdir. Şiir, masal, hikâye, roman, tiyatro, sinema vb. bu grupta yer alan eserlerdir. Herhangi bir konuda bilgi vermek, okuyucuyu aydınlatmak amacıyla yazılan makale, fıkra, deneme, eleştiri, söyleşi gibi eserlere düşünce eserleri denir.

Öte yandan anı, günlük, mektup gibi türler de sanatçının anlatımındaki üslubuna göre sanat eseri ya da düşünce eseri sayılabilir. Bunlardan sanat eserleri bir olay çevresinde gelişirse kendi arasında anlatmaya bağlı sanat eseri ve göstermeye bağlı sanat eseri olmak üzere ikiye ayrılır. Masal destan, hikâye, roman, halk hikâyeleri anlatmaya; komedi, trajedi, dram, Karagöz, meddah, orta oyunu gibi türler de göstermeye bağlı sanat eserlerini oluşturur.

Anlatmaya Bağlı Edebi Metinler: Bu metinlerde bir olayı anlatmak esastır. Destandan romana kadar gelişen bir sürece sahip bu metinlerde dış dünyaya ait olaylar kişi, zaman ve mekâna bağlı olarak anlatılır.

Göstermeye Bağlı Edebi Metinler: Herhangi bir olayı bir topluluk önünde canlandırma esasına dayalı metinlerdir.

{ 1 Comment }

Metin – Edebi Metin Nedir

Bir yazıyı şekil, anlatım ve noktalama nitelikleri ile meydana getiren kelimeler toplamına “metin” denilmektedir. (TDK, Türkçe Sözlük) Metin, sözcüklerin cümleyi, cümlelerin paragrafı ve paragrafların bir araya gelmesiyle, oluşan bir örgü sistemidir. Sözcükler, cümleler ye paragraflar bir metni oluştururken tesadüfen bir araya gelmezler. Bu sitemin temelinde mantıksal ve anlamsal bir oluşum şırası bulunmaktadır. Sözcük cümle ve paragraflar topluluğunun bir metin olabilmesi için iki temel ölçütü yardır: Bağlaşıklık ve bağdaşıklık.

Bağlaşıklık: Metinde kullanılan dilin uyumlu olması diğer bir ifadeyle metni oluşturan cümlelerin dil bilgisi kurallarına Uygun olmasıdır. Tümleç eksikliği, özne – yüklem uyuşmazlığı gibi kusurlar bağlaşıklık ilkesine uymadığını ve metnin bağlaşıklık ilkesine ters düştüğünü göstermektedir.

Bağdaşıklık: Metni oluşturan sözcük ya da, cümleler dizisinin anlam bakımından tutarlı ve uyumlu olmasıdır. Gereksiz ya da yanlış sözcük kullanımı bağdaşıklık ilkesine uyulmadığını göstermektedir.

Bağlam: Sözcük, söz öbeği ya da cümle düzeyindeki birimlerin kullanıldıkları yere göre farklı anlam kazanmalarına bağlam denir.

Metinleri Gruplandırma

Metinler manzum ve mensur olmak üzere iki gruba ayrılmaktadır. Vizelerden (mısralardan) oluşan yazı biçimine “manzum’ nesir yani düz yazıdan oluşan yazı biçimine ise “mensur” denir. Ayrıca metinler, gerçeklikle İlişkileri yazılış amaçları ve işlevleri bakımından sanatsal metinler ve öğretici metinler olmak üzere ikiye ayrılır.

Öğretici Metinler: Sözcüklerin gerçek anlamlarından faydalanıldığı, açıklamaya, bilgi yermeye ya da herhangi bir şeyi anlatmaya dayalı metinlerdir.

Sanatsal Metinler: İmge ve söz sanatlarının da yardımıyla sezdirme, belirli bir duygu uyandırma amacı taşıyan metinlerdir.

Edebi Metin ve Özellikleri

Edebiyat insana özgü özellik ve nitelikleri gerçeğin tam tersi kurmaca bir dünyada dile getirir. Edebiyatın bu temel özelliğinden yola çıkarak edebi metinlerin özelliklerini şöyle sıralayabiliriz:

  • Öğretici değildir, bir sanat etkinliğidir ve asıl amacı güzelliktir.
  • Yazıldığı dönemin özelliklerinden ve gerçeklerinden yararlanarak kurmaca bir yapı ortaya koyar
  • Edebi metinlerde bir gerçek olduğu gibi i aktarılmaz, yazarının duygu, düşünce ve hayal gücüne göre farklı biçimlerde aktarılır.
  • Edebi metinlerde ele alınan kişi ya da olay yalnızca o zamana özgü değildir.
  • Edebi metinler bir “yapı’’ yani metnin iskeleti çerçevesinde oluşur. Belirli bir teması vardır.
  • Edebi metinlerde dilin sanatsal (şiirsel) işlevi kullanılır.
  • Sözcüklerin yan anlamları, çağrışımları ve duygu değerlerinden faydalanılır.
  • Edebi metinler onu okuyana göre farklı anlamlar kazanabildiği gibi her okunduğunda da aynı kişide farklı anlamlar uyandırabilir.

{ Add a Comment }