I – SÜREKLİ RÜZGARLAR: Ekvatoral alçak basınç ile kutbi yüksek basınç arasında durmaksızın hareket eden hava kütleleri sürekli rüzgârlar olarak nitelenir. Ancak Dünya’nın dönüşü nedeniyle bu hareket doğrudan Ekvator ve kutuplar arasında gerçekleşmez. Dünyanın dönüşü nedeniyle ortaya çıkan dinamik basınç sistemleri sürekli rüzgârların farklılaşmasına neden olmuştur. Sürekli rüzgârlar üç büyük sisteme ayrılır. Bunlar; Alizeler, Batı rüzgârları ve Kutup rüzgârlarıdır.

a)Alizeler: 30° Enlemlerinde yer alan Dinamik yüksek basınç alanından Ekvatora doğru esen rüzgârlara alize adı verilir. Bunlar koriyolis gücü ile saptıkları için Kuzey Yarımkürede kuzeydoğudan, Güney Yarımkürede güneydoğudan eserler. Sürekli aynı yönden saatte 15-40 km hızla esen rüzgârlardır. Yelkenli gemilerin rahat hareket etmelerini sağladıkları için bu rüzgârlara “Ticaret rüzgârları” denilmiştir. Tropikal kuşakta karaların doğu kıyılarına yağış bırakırlar.

b)Batı Rüzgarları: 30° Enlemlerinde yer alan Dinamik yüksek basınç alanlarından 60° Dinamik alçak basınç alanlarına doğru esen rüzgârlardır. Daha basit bir ifade ile 30° enlemlerinden kutuplara doğru esen rüzgârlara Batı rüzgârları adı verilmiştir. Kuzey Yanmkürede güneybatıdan. Güney Yarımkürede kuzeybatıdan eserler. Okyanuslar üzerinde aldığı nemi kıtaların batı kıyılanna bırakırlar, özellikle Avrupa ve Amerika’nın batı kıyılannda ılıman ortam koşulları oluşmasında etkili olurlar. Dünyada sürekliliği en az olan ve yönü en fazla değişen rüzgârlardır.

c)Kutup Rüzgârları: Kutuplardaki termik yüksek basınç alanlarından 60° enlemlerindeki dinamik alçak basınç alanlarına doğru esen soğuk rüzgârlardır. Çok soğuk oldukları için yağış getirmezler.

II- MEVSİMLİK RÜZGÂRLAR: Mevsimlik rüzgarlar denince akla Muson rüzgarları gelmektedir.

Musonlar: Mevsimlik olarak nitelenen bu rüzgârlar Dünya’nın pek çok yerinde görülürler. Karaların ve denizlerin farklı ısınma özellikleri buralarda basınç sistemlerinin mevsimsel olarak değişmesine neden olur. Bu değişim farklı mevsimlerde farklı yönlerden düzenli olarak her sene esen rüzgârların oluşmasını sağlamıştır. Bunların en güzel örneği muson rüzgârlarıdır. Muson bölgesi Doğu-Güneydoğu ve Güney Asya’dır.

Yaz ve kış musonları olarak nitelenen iki tür muson rüzgârı vardır. Kışın Asya kıtası çok soğur (geniş olması ve karasallık). Büyük Okyanusu ve Hint Okyanusu ise daha ılıktır. Asya üzerinde soğuk havaya bağlı olarak yüksek basınç denizlerde ise alçak basınç oluşur. Bunun sonucunda yazın karadan denize doğru esen kış musonları ortaya çıkar. Yazın ise Asya çok ısınır, okyanuslar serin kalır. Bu durumda yüksek basınç merkezi oluşturan, denizlerden karaya doğru yaz musonları eser. Yaz musonları bölgeye bol miktarda yağış bırakmaktadır.

III- YEREL RÜZGARLAR: Genel hava dolaşımından bağımsız olarak belirli bölgelerde, o bölgelerin yerel koşulları sonucunda ortaya çıkan rüzgârlardır. Etki alanları sınırlı olmakla beraber, kısa süreli basınç ve sıcaklık farklılıkları sonucunda oluşurlar.

 A) MELTEMLER

Kara ve Deniz Meltemi: Dünyanın günlük hareketine bağlı olarak gün içersinde sıcaklık değişimi yaşanmaktadır. Yaşanan sıcaklık değişimi gün içinde farklı basınç kuşaklarının oluşmasına yol açar. Oluşan basınç merkezleri arasında esen rüzgârlara meltem adı verilir, özellikle denizlerin kıyı bölgelerinde, gündüz deniz serin, kara ise sıcaktır. Bu farklılık kara üzerinde alçak, deniz üzerinde yüksek basınç oluşmasına yol açar. Bu sayede sabahtan öğleye kadar denizden serin bir rüzgâr eser. Bu rüzgâra deniz meltemi adı verilir. Akşam ise deniz karaya göre daha sıcak, kara ise serindir. Bunun sonucunda da sabaha kadar karadan denize bir rüzgâr eser. Buna da kara meltemi denilmektedir.

Vadi ve Dağ Meltemi: Karaların iç kesimlerinde özellikle ova ve vadilerde de benzer bir durum yaşanır. Dağlann yüksek kesimleri gündüz aniden ısınarak alçak basınç merkezi haline gelirler.Vadiler ise daha alçakta olmalarına rağmen bu denli hızlı ısınmaz ve yüksek basınç alanına dönüşürler. Bu iki alan arasında oluşan rüzgâra vadi meltemi adı verilir.

Gece ise dağlar aşırı soğur vadiler ise daha ılık bir durumda kalır. Bu kez de dağlardan vadiye doğru soğuk bir rüzgâr eser ki buna da dağ meltemi adı verilir.

B) SICAK YEREL RÜZGARLAR: Dünya üzerinde çeşitli bölgelerin kendine göre iklim özellikleri vardır. Rüzgârlar geldikleri bölgenin özelliklerini başka alanlara taşırlar. Sıcak yerel rüzgârlar kaynağını sıcak alanlardan alan rüzgârlardır. Sıcak oldukları için nem bakımından fakirdirler. Ancak deniz üzerinden geçtiklerinde yağış getirirler. Dönenceler çevresindeki çöllerden kaynağını alan rüzgârlar oldukça sıcak ve kurak etkiler taşırlar. Bunlardan çöller üzerinden gelenler ülkelere göre farklı isimler almıştır.

Cezayir/Tunus ———► Sirokko
Mısır / Libya ———► Hamsin
Suriye/Irak ———► Samum
Türkiye ————► Samyeli

FÖHN RÜZGARI: Dağlık alanlarda, dağa doğru ilerleyen hava kütlesi, dağa çarparak yükselir. Bunun sonucunda her 200 metrede sıcaklık -1° C düşer. Düşen sıcaklıkla birlikte hava içinde taşıdığı nemi bırakır ve burada yoğun bir yağış gerçekleşir. Aynı hava kütlesi dağlık alanı aştığında ise bu sefer alçalmaya başlar ve sıcaklığı iki kat artar. Dağdan aşağı doğru eserken ısınan bu rüzgâra föhn rüzgarı adı verilir. Alçalan havanın ısınması sürtünmenin ve sıkışmanın bir sonucudur. Föhn oluşumu alçalan havanın ısınması sonucunda gerçekleşmektedir. Bu sayede etkili olduğu alanlarda sıcaklık değerlerinin yükselmesini sağlarlar.

C) SOĞUK YEREL RÜZGARLAR: Kış mevsiminde ve kimi yerlerde ilkbahar aylarında yüksek alanlardaki soğuk hava kütleleri ova ve deniz kenarlarına doğru inmektedir. Genellikle yerel basınç farklılıkları sonucunda oluşurlar. Akdeniz havzası ülkelerinde her biri farklı isimlerle anılmaktadır.

Fransa ———► Mistral
Romanya ———► Krivetz
Hırvatistan ———► Bora
Türkiye ———► Karayel / Yıldız ve Poyraz

IV- TROPİKAL RÜZGARLAR: Özellikle Ekvator çevresinde (tropikal kuşak) görülen yüksek basınç farkından kaynaklı, çok yüksek hızda esen ve çevresini tahrip eden rüzgârlardır. Estikleri yerlerde büyük yıkımlara neden olurlar. Farklı bölgelerde farklı isimlerle anılırlar.

Atlas Okyanusu ———► Hurricane
Büyük/Hint Okyanusu ———► Tayfun
Afrika ———► Tornado
Avustralya ———► Willy Wily

Not: Tropikal fırtınalar özellikle Doğu ve Güney Asya ile Amerika kıtasının orta kesimlerinde etkili olmaktadır. Saatteki hızları yüzlerce kilometreye ulaşan bu fırtınalar yüz binlerce insanın yaşamını yitirmesine ve evsiz kalmasına neden olmaktadır.

Kaynak: